logo_Omsk_medium

Op zoek naar Dostojewski

Omsk? Waar ligt dat in ‘s hemelsnaam, vraag ik me af. De stad in Siberië staat niet bovenaan op mijn bucket-list. Maar toch ga ik er naartoe. Want hier, vlakbij Omsk, heeft de Russische schrijver Fjodor Dostojewski halverwege de negentiende eeuw in een gevangenkamp gezeten. Zo ging dat in die tijd in Rusland waar tsaren de dienst uitmaakten. Ik wil weleens zien waar de wereldberoemde auteur zijn jaren in ballingschap heeft doorgebracht. Wat is dat voor stad, Omsk?

Siberië

Omsk ligt in Siberië. Dus weet ik een ding zeker: het is er koud, verschrikkelijke koud zelfs. In de winter kan het er zomaar 30 graden vriezen en in een mooie zomer blijft het kwik hangen rond de -10 graden Celsius. Het beeld dat ik heb van dit deel van Rusland is gevoed door films en documentaires waar dik ingepakte mensen voortploeteren in een desolaat landschap met sneeuw en ijs. Uitgestorven vlaktes, hier en daar een gehucht met schuwe, door de omstandigheden geharde bewoners. Geen wonder dat de tsaren in de achttiende eeuw en later een dictator als Stalin hier hun ‘staatsvijanden’ naartoe hebben verbannen. Dat cliché van Siberië werd begin jaren 70 nog eens verstevigd door het gedicht ‘Dodenrit’ van Drs. P die op hilarische wijze bezingt – eigenlijk rapt, maar dat begrip bestond in die tijd nog niet – hoe een Russische familie per trojka de stad Omsk probeert te bereiken. Meteen al in het eerste couplet wordt de toon gezet:

Omsk_Collage_2016

We rijden met de trojka door 't eindeloze woud
Het vriest een graad of dertig, het is winter en vrij koud
De paardenhoeven knersen in de pasgevallen sneeuw
't Is avond in Siberië en nergens is een leeuw
Daarna volgt een vreselijke rit met wolven die het gezin achtervolgen en eerst de kinderen en vervolgens de moeder verslinden. De vader blijft over en lijkt het te redden:
Ik zing nu weer wat lustiger want Omsk komt in zicht
Ik maak een sprong van blijdschap en verlies mijn evenwicht
Terwijl de wolven mij verslinden, denk ik ‘dat is pech
Ja, Omsk is een mooie stad, maar net iets te ver weg’
Helaas. Het laatste refrein luidt: Trojka hier, trojka daar, leve onze goede Tsaar!

Misdaad en Straf

Ik lees graag boeken van oude Russische schrijvers. Anna Karenina en Oorlog en Vrede van Leo Tolstoj bijvoorbeeld. Ze slepen je mee naar het Rusland van de negentiende eeuw, naar de cultuur en de politiek, maar vooral naar de Russen zelf, hun hartstocht, hun pijn, hun vreugde. Fjodor Dostojevski is mijn favoriet. Hij is een meester in het ontrafelen van de mysterieuze psyche van de mens, die worstelt met de verwarrende politieke, sociale en spirituele omstandigheden in het negentiende-eeuwse Rusland. In Misdaad en Straf probeert de hoofdrolspeler zich staande te houden in een systeem waarin hij niet lijkt te passen. Het is benauwend om te zien hoe werkelijk alles misloopt. Hij leeft in de negentiende eeuw in Rusland, maar had net zo goed iemand uit onze tijd kunnen zijn. Geldproblemen, drankzucht, moord en doodslag, het is van alle tijden. Op welke manier maken sociale omstandigheden de mens tot crimineel? Misdaad en Straf wordt in 1866 gepubliceerd. Dostojevski wordt van 1849 tot 1853 verbannen naar Siberië, naar Omsk. Welke invloed hebben die jaren in ballingschap gehad op zijn werk? Had hij altijd al zo’n somber mensbeeld of is dat gevoed door de barre omstandigheden in het kamp? Dat vraag ik me af en daarom wil ik er naartoe.

Historische binnenstad

Omsk lijkt me, hoe meer ik me erin verdiep, een interessantere vakantiebestemming dan ik had gedacht. De geschiedenis van de stad begint al in de achttiende eeuw. Aan de andere kant van de grens trekken dan nog nomaden rond over de steppen en om te voorkomen dat zij Rusland binnenvallen wordt Omsk opgericht in 1716. Van hieruit wordt de grens bewaakt. Uit die tijd stammen de houten huizen in het historische centrum. De nederzetting ontwikkelt zich vooral na de komst van de Trans-Siberië Express tot een handelscentrum. In de stad staan nog enkele van de koopmanshuizen die eind negentiende, begin twintigste eeuw werden gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog verplaatst Rusland de industrie ver weg van de frontlinie naar Siberië. Vanwege de strategische oorlogsindustrie ben je als buitenlander tot in de jaren negentig niet welkom in de stad. Als in 1950 de olieraffinaderij opengaat, ontstaan er nieuwe woonwijken voor de fabrieksarbeiders. Maar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie gaat het bergafwaarts met Omsk. De grootste afnemer van militair materieel, het Sovjetleger, valt weg, en daardoor verliezen veel van de bewoners hun baan. Het communistische verleden heeft zijn sporen nagelaten met brede vierbaanswegen die door het stadscentrum lopen, standbeelden van Lenin en grote, grijze betonnen overheidsgebouwen.
Hier moet ik overigens opmerken dat dit voor veel gebieden geldt in Rusland. De voormalig Sovjet-Unie was misschien niet direct een geweldige staat voor de burgers, maar na het wegvallen van de satellietstaten en de vraag vanuit de overheid, wordt Rusland eigenlijk in een vacuüm gegooid waar het met moeite het hoofd boven water weet te houden.

Oespenski Kathedraal

Het is een wonder dat hij er weer staat, zo midden in het centrum van Omsk. De oorspronkelijke kathedraal is van 1840. Maar als de industrie grondstoffen nodig heeft wordt het monumentale bouwwerk opgeofferd. In 1933 worden de klokken omgesmolten en in 1935 wordt het hele gebouw opgeblazen. Maar sinds 2007 staat hij er weer in al zijn glorie, de Oespenski Kathedraal, helemaal nieuw maar precies zoals hij er oorspronkelijk bijstond. De autoriteiten besloten de kerk in oude stijl te herbouwen en de klus was in een paar jaar geklaard.
Heel veel lijkt er verder niet te zien in de stad. Ik kom op het internet een kunstmuseum tegen van de Russische schilder Michail Aleksandrovitsj Vroebel, maar die naam zegt mij niets. Het museum is uit 1924 en zou ook werk laten zien van Europese kunstenaars uit de zestiende en zeventiende eeuw. Wat mij natuurlijk wel aanspreekt, is het F.M. Dostojevski Literary Museum dat is ondergebracht in een van de oudste woningen van de stad (1799). Want Dostojevski is hier geweest, in dit huis waar ooit de commandanten van het fort woonden en tsaren overnachtten voordat zij verder trokken door het meest barre deel van Siberië. Het museum gaat over de complete literatuurgeschiedenis van Siberië, maar de kern van de collectie is helemaal gewijd aan Dostojevski zelf en de vier jaren (1850-1854) die hij in Omsk doorbracht. Ik moet dus zeker tijd vrijmaken voor een bezoekje aan dit museum om meer te weten te komen over mijn lievelingsschrijver!