logo_Omsk_medium

DOSTOJEVSKI IN DE KOU

Fjodor Dostojevski

Wat hebben die vier jaren die hij doorbrengt in een Siberisch gevangenkamp met hem gedaan? Heeft hij werkelijk gedacht dat hij zou worden geëxecuteerd, zoals het vonnis luidde? Want het scheelde werkelijk niets. Het is 1849 en Tsaar Nicolas I is aan de macht. Dostojevski is lid van de Petrashevsky Circle, een literaire groep. De leden worden ervan beschuldigd werk van Belinsky te lezen, waaronder de verboden ‘Letter tot Gogol’, en die te verspreiden. Nicolai Gogol was een Russische toneelschrijver. De ‘samenzweerders’ worden gearresteerd en ter dood veroordeeld en staan op 23 december 1849 verdeeld in drie groepen voor een vuurpeloton in Sint-Petersburg. Maar Dostojevski, de derde in de tweede groep, komt met de schrik vrij, want net op dat moment arriveert een brief van de tsaar met de boodschap dat zijn doodstraf is omgezet in een verbanning.

md30366403417

De schrijver verdwijnt vier jaar in het kamp ‘Katargo’ in Omsk en moet aansluitend zes jaar in militaire dienst. Heeft hij zijn ervaringen in Siberië verwerkt in zijn boeken? Wat doet zoiets met een mens, met een auteur? Van zijn verblijf in de barakken heeft Dostojevski in zijn autobiografie verslag gedaan. Hij beschrijft de niet te verdragen zwoelte in de zomer en de ondraaglijke koude in de winter en hoe de gevangen als haringen in een ton op elkaar gepakt zitten. Dat er geen ruimte is om je om te draaien en hoe vies het is. Een dikke laag viezigheid op de verrotte vloeren waar je over uit kunt glijden, vlooien, luizen en de stank van urine en uitwerpselen.

Volgens de schrijver kun je in die omstandigheden niet anders dan je als een varken gedragen, van het moment dat de schemer valt tot vroeg in de ochtend als de zon weer opkomt.

Dostojevski is een van de meest gevaarlijke veroordeelden in het kamp en zit daar vier jaar lang geboeid aan handen en voeten, zonder papier en schrijfgerei, zonder boeken. Alleen het Nieuwe Testament mag hij lezen. Wat doet dat met je, als dat allemaal van je wordt weggenomen? Als je geen mens meer bent, maar je gedraagt als een varken? Geen wonder dat Dostojevski kilo’s afvalt en door de koortsaanvallen rilt van de koude of de warmte. Dat is tegelijkertijd zijn redding misschien, want in het militaire ziekenhuis waar hij soms moet worden opgenomen, kan hij wel kranten en boeken lezen.

Siberische winter

Dat ik ga, weet ik dus wel zeker. Hoe, dat moet ik nog verder uitzoeken. Maar wanneer? Ga ik in de zomermaanden als het wat aangenamer en minder ijzig is, of juist in de winter om zelf te voelen en te zien hoe het is om te leven in die barre omstandigheden? Mijn uitgangspunt is mijn held, de schrijver Fjodor Dostojevski. De man die in 1821 werd geboren en in 1881 overleed. De man die trouwde en vader werd, maar aan lagerwal raakte door een gokverslaving. Mijn bezoek aan Omsk draait helemaal om hem en om die verschrikkelijke jaren die hij daar moet hebben doorgemaakt. Ik wil erachter komen wat dat voor gevolgen heeft gehad voor hem, gewoon als mens, maar vooral als schrijver. Dostojevski heeft ze doorstaan, die vier jaren in het kamp, dat is een feit. Misschien moet ik, alleen al als eerbetoon, dan ook maar tot het uiterste gaan. Ik kies voor de kou. Dat wordt nog wat, want ik ben een echte koukleum. Tijdens de wintermaanden in Nederland loop ik al in thermisch ondergoed. Wat moet je dan aan als het 30 graden vriest? Ik heb geen idee. Maar er zijn vast wel speciaalzaken waar iemand me deskundig advies kan geven.